Þögnuð skáld ‹ Smugan

Þögnuð skáld

04.05.2012 | Bækur | Örn Ólafsson | Raddir

Nú fyrir síðustu jól birtust þrjár bækur úr eftirlátnum skjölum rithöfundarins Elíasar Marar (1924-2007). Árni Bergmann skrifar af því tilefni ritdóm um þessar bækur ”hinsegin” höfunda í nýju hefti Tímarits Máls og menningar; útgáfu Þorsteins Antonssonar á eftirlátnum smásögum og ljóðum Elíasar, Elíasarbók, sem og bók Þorsteins um Elías, Þórðargleði, en hún byggir mikið á dagbókum Elíasar og bréfum, ennfremur að fimm ára gamalli viðtalsbók Hjálmars Sveinssonar við Elías frá 2007. Árni var vel til þessa verks fallinn, þekkti Elías og Þórð vel, og er pistill hans fróðlegur.

Fyrst er að nefna rit hins víðkunnar Þórðar Sigtryggssonar, Saman lagt spott og speki. Elías Mar vélritaði þetta upp eftir handriti Þórðar, fremur en frásögn hans, líklega þegar Þórður var um sjötugt um 1960.

Rit þetta hefur borist um í ljósritum, og miklar sagnir af því farið.

En eins og Árni víkur að, var það varla prenthæft, vegna þrálátra endurtekninga, stagls, verð ég að segja, um eigið ágæti, auk níðs um nafnkunnt samtímafólk. Þórður var tónlistarkennari að atvinnu, og ég hefi séð haft eftir honum að þetta rit sé byggt upp eins og tónverk, ýmis tilbrigði við stef. Það tilsvar sýnir þá annaðhvort mjög óraunhæft sjálfsmat eða furðulegt skilningsleysi á tónlist.

Hér skal nú ekki annað tekið eftir grein Árna en það sem hann segir m.a. (bls. 118):

margir menn hafa, hátt og í hljóði, spurt að því, hvernig á því stóð að Elías Mar, sem fæddur var 1925, hafi frá tvítugu til þrjátíu og fimm ára aldurs verið atkvæðamikill rithöfundur sem samdi m.a. fjórar skáldsögur, en síðan lagt frá sér pennann um 1960 og fátt eitt skrifað síðan.

Fyrsta skáldsaga Elíasar, Eftir örstuttan leik, birtist 1946 þegar hann var rúmlega tvítugur. Þetta er vel samin saga og vel orðuð. Næsta saga Elíasar, Man ég þig löngum, er samin þetta sama sumar, 1946, en birtist 1949. Hún er ólík þeirri fyrstu, mun lengri, nær 300 bls. í þéttu letri, og segir líka frá aðgerðalitlum unglingi. Raunar stóð lengi til að gera annað bindi þessarar sögu, og þar var ætlunin ”að pilturinn uppgötvaði að hann væri hommi.” (Nýr penni, 14).

Smásagnasafn Elíasar, Gamalt fólk og nýtt, 1950, geymdi tólf sögur sem sumar höfðu birst í tímaritum á árunum 1941-48. Sumt er þokkalegt hér, en ekkert ýkjamerkilegt. En það verður að segja um aðra bók hans á þessu sama ári, jafnstutta (um 150 bls. í litlu broti), Vögguvísu. Hún gerist á fáeinum sólarhringum í Reykjavík og segir frá unglinginum Bjössa, sem kallaður er Bambínó eftir vinsælum slagara, sem oft er vitnað í. Hann hefur nýlega lent í félagsskap fyllirafta og framið innbrot með þeim. Ung stúlka dregur hann upp á sig, og fyrir vikið lemur eljari hans hann niður í sögulok og afhjúpar sem innbrotsþjóf.

Merkilegt þótti við þessa sögu að hún er mikið á slangri samtímans, enda sagðist höfundur hafa lagt sig sérstaklega eftir að skrifa sögu um æsku samtímans á hennar máli, og hafði safnað orðum af því tagi á billjarðstofum og víðar (Nýr penni, 73). Nú er hér hinsvegar nýjung, hugarflaumur sögupersónu, sem mér sýnist augljóst að rekja beri til erlendra rita sem þá voru mjög í sviðsljósi bókmenntafólks, einkum Ulysses eftir James Joyce. Eftir þetta birti Elías Sóleyjarsögu, og birtist fyrra bindið 1954, en hið seinna ekki fyrr en 1959. Þarna er bæði hugarflaumur (t. d. bls. 35-6) og stafsett eftir framburði (t. d.

bls. 45). Hér er gefið yfirlit um þjóðfélagið, bæði beinlínis af sögumanni, og stokkið frá einni persónu til annarrar. Mest er fjallað um alþýðufólk, braggabúa auk annarra. Sagan hefur uppeldisgildi, má kallast sósíalrealismi.

Elías var spurður að því hversvegna allar söguhetjur hans væru aðgerðalausir unglingar. Hann svaraði því til að hann hefði ”haft samúð með því. Mér hefur fundist áhugavert að lesendur kynntust svona persónum” (Nýr penni, 119). Nú er gamalkunnugt í skáldsögum að í sögumiðja sé sviplítil persóna, sem lesendur almennt geta lifað sig inn í. Áhrif umhverfisins verða þá aðalatriðið. En persónur Elíasar geta hvorki stundað vinnu né nám, hvað þá sjálfsmenntun, sem opinber bókasöfn gefa þó rækileg tækifæri til. Og ekki er félagslífið umtalsvert, og það er afdrifaríkt, því í umhverfinu þarf þá að gæta tíðinda, ella er best að sagan sé stutt, svo sem Vögguvísa og Eftir örstuttan leik. Það verður svolítið erfitt að halda áhuga á svo tilþrifalitlum persónum í löngum texta svo sem aðalpersónu Man ég þig löngum.

Eftir Sóleyjarsögu kom nær tveggja áratuga útgáfuhlé, fram að ljóðabókinni Speglun (1977). Raunar sagðist Elías vera með tvær skáldsögur í huga um 1960 (Nýr penni, 149-50). Smásagnasafn hans löngu síðar, Það var nú þá (1985) birti loks fimmtán smásögur, flestar frá árunum 1949-61. Það þótti mér tilkomulítið (í ritdómi í DV 22.10.

1986), táknsögukennt mestallt. Sitthvað lá þó óbirt í skúffum Elíasar.

Þar á meðal er smásagan Gestur um nótt, sem birtir lostafulla samveru homma, og væri full ástæða til að birta slíkt tímamótaverk.

Getgátur hafa komið fram um hvað hafi valdið þessari þögnun, m. a. í viðtalsbók við Elías eftir Hjálmar Sveinsson, Nýr penni. Þar er ýjað að því að alkunn samkynhneigð Elíasar hafi orðið honum þrándur í götu sem rithöfundi. Þorsteinn Antonsson (Sú leynda ást, bls. 24) telur þöggun um samkynhneigð hafa hamlað Elíasi sem skáldi. Þorsteinn Antonsson hefur þó bent á aðra skýringu:

Vandi Elíasar á öllum sínum höfundarferli var að hann gat ekki afborið ófullkomleika sinn og annmarka sem rithöfundur og setti í stansa.

Árni Bergmann tekur undir það sem stundum hefur verið haldið fram að skáldsögur Halldórs Laxness hafi vegna listfengi sinna varpað svo miklum skugga á umhverfið, að kæft hafi önnur sagnaskáld á Íslandi.

Lítt er þessi yfirlýsing dæmum studd, og mér virðist hún alls ekki standast athugun. Amk. stenst hún ekki um helstu nýjungamenn á þessu sviði um miðja 20. öld, Elías Mar, Thor Vilhjálmsson, Steinar Sigurjónsson og Guðberg Bergsson. En Árni segir þá (bl.s. 131):

Elías lenti með skáldskap sinn milli steins og sleggju, milli kynslóða Halldórs og Guðbergs, milli raunsæishefðar og uppreisnar gegn þeirri hefð. Hann fann ekki þann tón, þann stíl, þá aðferð sem herti á ”aktúaliteti” metnaðarverks hans, Sóleyjarsögu.

Árni tekur auk þess undir kenninguna um að það hafi hamlað Elíasi sem rithöfundi að geta ekki í skáldskap tekist á við stöðu sína sem hommi.

Ennfremur rekur Árni að lærimeistari Elíasar og ástvinur, Þórður Sigtryggsson, hafi árum saman gert lítið úr honum sem rithöfundi, og það hafi útgefandi hans, Ragnar í Smára einnig gert, eins og ritdómari Þjóðviljans og skoðanabróðir í stjórnmálum, Bjarni frá Hofteigi. Þetta hafi veikt það sjálfsálit sem skáld þarf, en raunar dregur Árni fram að Elías hafi svarað þeim fullum hálsi. Enn nefnir Árni ofdrykkju, og virðast þá komnar ærnar skýringar á rofi skáldferils Elíasar.

Allar eru þessar skýringar skynsamlegar, en samt álít ég að þær séu út í hött!

Þetta rof í rithöfundarferli Elíasar er nefnilega síður en svo neitt einsdæmi, og heldur ekkert nýtt. Nefna mætti íslenska höfunda frá millistríðsárunum, en frá síðustu áratugum mætti nefna metnaðarfulla rithöfunda sem lögðu sig fram með skáldrit eftir skáldrit, en svo hættu bækur þeirra að birtast. Þar má nefna Árna Bergmann sjálfan, en auk þess eru t.d. Þorvarður Helgason, Hafliði Vilhelmsson, Magnea Matthíasdóttir, Ása Sólveig, Guðlaugur Arason, Árni Larsson, Þorsteinn Antonsson, Kristján Jóhann Jónsson, Baldur Gunnarsson, Einar Örn Gunnarsson, og sjálfsagt mætti fleiri telja. Auðvitað eru þetta margvíslegir höfundar og varasamt að afgreiða þessa höfunda alveg, enn gæti birst skáldrit frá einhverju þeirra, og sum fást við þýðingar, en staðreyndin er samt að rof varð á skáldferli þeirra. Sumar af skáldsögum þessarra höfunda voru þó prýðilegar. Og auðvitað er þessi þögnun ekki bundin við Ísland. Minnast má endurminninga Stefan Zweig frá því fyrir rúmri öld, Veröld sem var, þar sem sagði frá merkishöfundum i Austurríki, sem duttu út úr bókmenntalífinu. Hér er um merkilegt vandamál að ræða, miklu stærra en örlög Elíasar Marar.

Hvað veldur?

Bókaútgefandi nokkur sagði vonsvikinn við mig fyrir rúmum þremur áratugum, að ekki virtist rúm fyrir aðra en Pétur Gunnarsson sem nýliða á bókamarkaðinum. Það getum við þýtt svo, að viðtökurnar séu miklu þrengri en framboðið á bókamarkaðinum. Að prýðishöfundar með góðar bækur nái bara ekki þeirri bóksölu sem þarf til að spjara sig, geta helgað sig ritstörfum meira eða minna. Auðvitað hafa ýmsir rithöfundar reynt að gefa bækur sínar út sjálfir, en fáir haft af slíku nægar tekjur, held ég. Enda skiptir auglýsingakostnaður víst mestu máli í dreifingu. Allir geta borið bækur í þær fáu bókabúðir sem enn eru eftir á Íslandi.

Hvað er til ráða? Það vita ýmsir lesendur þessa betur en ég. Skyldi sjálfsútgáfa í rafrænu formi duga? Aðalvandamálið er þá enn dreifingin, hvernig eiga höfundar að ná til lesenda? Slíkar ”tölvuútgáfur” gætu orðið miklu ódýrari en prentaðar bækur, en fá höfundar nægar tekjur af þeim til að geta setið við skriftir? Myndu slíkar útgáfur þá spilla fyrir útgáfu prentaðra bókmnennta? Svari nú þeir sem betur vita. Satt að segja þyrfti rannsókn á þessu, sem byggðist á viðtölum við höfunda og útgefendur, og gjarnan með hliðsjón af hliðstæðum erlendis.

Tilvitnuð rit:

Árni Bergmann: Hinsegin bækur og menn. Tímarit Máls og menningar 1, 2012, bls. 117-132.

Elíasarbók. Þorsteinn Antonsson sá um útgáfuna. Rvík 2011.

Hjálmar Sveinsson: Nýr penni í nýju lýðveldi. Elías Mar. Rvík 2007.

Þórður Sigtryggsson: Mennt er máttur. Tilraunir með dramb og hroka.

Elías Mar skráði. Rvík 2011.

Þorsteinn Antonsson: Sú leynda ást. TMM 1/2010, bls. 19-31.

Þorsteinn Antonsson: Þórðargleði. Rvík 2011.